Dạy trẻ tự kỷ kiểu và làm theo hướng dẫn là kỹ năng quan trọng giúp trẻ tham gia vào các hoạt động học tập, vui chơi và sinh hoạt hằng ngày. Tuy nhiên, có trẻ hiểu được yêu cầu đơn giản nhưng lúng túng khi phải thực hiện nhiều bước; có trẻ cần quan sát hình ảnh hoặc hành động mẫu mới biết mình cần làm gì.
Vì vậy, thay vì liên tục nhắc trẻ phải nghe lời, cha mẹ và giáo viên cần tìm cách truyền đạt để trẻ thực sự hiểu nội dung được yêu cầu. Dưới đây là những phương pháp có thể áp dụng trong quá trình dạy trẻ.
Nội dung bài viết
1. Đơn giản hóa ngôn ngữ và chia nhỏ yêu cầu
Trẻ có thể gặp khó khăn khi xử lý câu nói dài, chứa nhiều thông tin hoặc có cách diễn đạt trừu tượng. Chẳng hạn, câu “Con thu dọn đồ chơi, cất vào đúng chỗ rồi ra bàn chuẩn bị học bài” yêu cầu trẻ phải hiểu nhiều hành động và ghi nhớ thứ tự thực hiện.
Thay vì đưa ra toàn bộ yêu cầu cùng lúc, người lớn nên chia thành từng bước:
- “Con nhặt ô tô.”
- “Bỏ ô tô vào hộp.”
- “Lấy quyển sách trên kệ.”
Mỗi câu chỉ nên tập trung vào một hành động, sử dụng từ ngữ quen thuộc và gọi tên đồ vật cụ thể. Khi trẻ đã thực hiện được từng bước, người lớn mới kết hợp chúng thành một chuỗi yêu cầu dài hơn.
Một điểm cần chú ý là không nên thay đổi cách diễn đạt liên tục. Nếu đang dạy trẻ hiểu yêu cầu “Đặt cốc lên bàn”, cha mẹ nên sử dụng câu này nhất quán trong giai đoạn đầu, thay vì lúc nói “để cốc xuống”, lúc lại nói “mang cốc ra bàn”. Sự thống nhất giúp trẻ liên kết từ ngữ với hành động dễ dàng hơn.
2. Sử dụng hình ảnh và hành động mẫu để trẻ hiểu yêu cầu
Khi lời nói chưa đủ rõ ràng, hình ảnh và thao tác trực tiếp có thể trở thành phương tiện hỗ trợ hiệu quả. Phương pháp này đặc biệt hữu ích với những trẻ hiểu thông tin trực quan tốt hơn thông tin ngôn ngữ.
Ví dụ, khi hướng dẫn trẻ chuẩn bị đi học, cha mẹ có thể chuẩn bị các thẻ hình gồm: mặc áo, mang giày, lấy balo và ra cửa. Mỗi khi đến một hoạt động, người lớn chỉ vào hình tương ứng, gọi tên hành động và hướng dẫn trẻ thực hiện.
Với những kỹ năng trẻ chưa biết cách làm, nên kết hợp thêm thao tác mẫu. Chẳng hạn, khi dạy trẻ cất đồ chơi, người lớn thực hiện một lần bằng cách nhặt khối gỗ, đưa vào hộp rồi ra hiệu để trẻ làm theo. Sau đó, giảm dần sự hỗ trợ, chuyển từ làm mẫu sang chỉ hình hoặc nhắc bằng lời.
Không nên mặc định rằng trẻ nhìn thấy hình ảnh là sẽ tự hiểu yêu cầu. Hình minh họa cần đơn giản, thể hiện đúng hành động và được sử dụng nhất quán với lời hướng dẫn. Nếu trẻ chưa hiểu, hãy kết hợp hình ảnh với vật thật hoặc thao tác trực tiếp.
3. Dạy trẻ thực hiện hướng dẫn theo trình tự
Sau khi trẻ đã hiểu những yêu cầu riêng lẻ, cha mẹ có thể dạy trẻ ghi nhớ và thực hiện một chuỗi hành động. Đây là nền tảng để trẻ tự hoàn thành các công việc có nhiều bước mà không phải chờ người lớn nhắc từng lần.
Có thể bắt đầu với những hoạt động quen thuộc như rửa tay, mặc quần áo hoặc chuẩn bị đồ dùng học tập. Ví dụ, khi dạy trẻ rửa tay, hãy chia quy trình thành các bước:
- Mở vòi nước và làm ướt tay.
- Lấy xà phòng.
- Chà hai bàn tay.
- Xả sạch xà phòng.
- Lấy khăn lau khô tay.
Ban đầu, người lớn có thể hướng dẫn từng bước và sử dụng tranh minh họa đặt gần khu vực rửa tay. Khi trẻ đã nhớ một số thao tác, hãy giảm dần lời nhắc, chỉ hỗ trợ ở bước trẻ còn gặp khó khăn.
Nếu trẻ thường xuyên bỏ qua một bước, không nhất thiết phải yêu cầu trẻ thực hiện lại toàn bộ quy trình. Có thể tập trung luyện riêng thao tác đó, sau đó đưa trở lại chuỗi hoạt động. Cách này giúp trẻ hiểu rõ từng phần của nhiệm vụ mà không bị quá tải bởi quá nhiều yêu cầu cùng lúc.
4. Tạo cơ hội thực hành thông qua trò chơi và sinh hoạt
Trẻ sẽ có thêm cơ hội hiểu và ghi nhớ hướng dẫn khi được thực hành trong những tình huống có ý nghĩa với mình. Thay vì chỉ luyện tập theo yêu cầu của người lớn, cha mẹ có thể biến việc làm theo chỉ dẫn thành một phần của trò chơi.
Một số hoạt động phù hợp gồm:
- Trò chơi tìm đồ vật: Đặt vài món đồ quen thuộc trước mặt trẻ, sau đó yêu cầu “Con lấy quả bóng” hoặc “Đưa mẹ chiếc thìa”. Khi trẻ đã quen, tăng độ khó bằng cách thêm đặc điểm như “Lấy quả bóng màu đỏ”.
- Trò chơi xây dựng: Sử dụng các khối gỗ để đưa ra yêu cầu như “Đặt khối màu xanh lên trên” hoặc “Lấy thêm một khối vuông”. Hoạt động này giúp trẻ luyện nghe, nhận biết đặc điểm và thực hiện hành động theo chỉ dẫn.
- Cùng làm việc nhà: Nhờ trẻ bỏ quần áo vào giỏ, lấy khăn hoặc đặt đồ dùng lên bàn. Những nhiệm vụ có kết quả cụ thể giúp trẻ hiểu mục đích của yêu cầu và sử dụng kỹ năng trong đời sống.
Khi tổ chức hoạt động, nên lựa chọn đồ chơi hoặc công việc trẻ có hứng thú. Nếu trẻ thích xếp hình, có thể bắt đầu bằng những yêu cầu liên quan đến màu sắc và vị trí khối gỗ. Khi trẻ đã quen, mới chuyển sang những chỉ dẫn ít gắn với sở thích hơn.
5. Điều chỉnh cách hỗ trợ khi trẻ chưa thực hiện được
Một yêu cầu phù hợp không chỉ phụ thuộc vào câu lệnh mà còn liên quan đến khả năng tiếp nhận, trạng thái cảm xúc và môi trường của trẻ. Vì vậy, khi trẻ chưa làm theo hướng dẫn, người lớn cần xác định nguyên nhân thay vì lập tức cho rằng trẻ không hợp tác.
Có thể xem xét một số tình huống:
- Trẻ không phản hồi sau khi nghe yêu cầu: Hãy chờ thêm thời gian để trẻ xử lý thông tin, sau đó thử diễn đạt ngắn gọn hơn.
- Trẻ nhìn người lớn nhưng không biết bắt đầu từ đâu: Có thể trẻ chưa hiểu hành động cần thực hiện. Hãy dùng hình ảnh, chỉ vào đồ vật hoặc làm mẫu.
- Trẻ chỉ thực hiện được bước đầu tiên: Yêu cầu có thể đang vượt quá khả năng ghi nhớ trình tự. Hãy chia nhỏ nhiệm vụ và luyện từng bước.
- Trẻ thường bỏ dở hoạt động: Kiểm tra xem môi trường có quá nhiều tiếng ồn, đồ vật gây xao nhãng hoặc nhiệm vụ có kéo dài quá lâu hay không.
Trong quá trình này, cha mẹ và giáo viên cần thống nhất cách sử dụng từ ngữ, hình ảnh và tín hiệu hướng dẫn để trẻ không phải học lại một yêu cầu theo nhiều cách khác nhau. Những nội dung về phương pháp giáo dục trẻ tự kỷ cũng có thể được tham khảo khi xây dựng hoạt động hỗ trợ kỹ năng cho trẻ.
Giúp trẻ tự kỷ hiểu và làm theo hướng dẫn là quá trình phát triển từ những yêu cầu đơn giản đến các nhiệm vụ phức tạp hơn. Khi trẻ hiểu được điều mình cần làm, biết cách bắt đầu và có cơ hội thực hành trong đời sống thực tế, kỹ năng này sẽ dần trở thành công cụ giúp trẻ tham gia tích cực hơn vào các hoạt động hằng ngày.
