Hướng dẫn sử dụng phương pháp PECS cho trẻ tự kỷ chưa nói

Trẻ tự kỷ chưa có ngôn ngữ nói hoặc gặp khó khăn trong việc diễn đạt nhu cầu có thể dễ rơi vào tình trạng người lớn không hiểu trẻ muốn gì. Khi đó, trẻ có thể khóc, kéo tay người khác hoặc sử dụng hành động để thể hiện mong muốn. Phương pháp PECS (Picture Exchange Communication System) là một hệ thống giao tiếp bằng trao đổi tranh, giúp trẻ chủ động truyền đạt thông tin thông qua hình ảnh.

Phương pháp PECS cho trẻ tự kỷ không đơn thuần là đưa tranh cho trẻ xem hay yêu cầu trẻ gọi tên đồ vật. Trẻ cần học cách chủ động lấy hình ảnh, trao cho người giao tiếp và từng bước sử dụng tranh để diễn đạt nhiều thông tin hơn. Việc triển khai nên được hướng dẫn bởi người có chuyên môn và điều chỉnh theo khả năng của từng trẻ.

1. PECS hoạt động như thế nào và phù hợp với trẻ nào?

PECS là hệ thống giao tiếp tăng cường và thay thế (AAC), sử dụng hình ảnh để giúp người chưa giao tiếp bằng lời nói hoặc gặp khó khăn trong giao tiếp diễn đạt nhu cầu. Điểm cốt lõi của phương pháp là trẻ chủ động trao đổi một bức tranh với người khác để nhận được phản hồi phù hợp.

Ví dụ, khi muốn uống nước, trẻ lấy tranh có hình cốc nước, đưa cho cha mẹ hoặc giáo viên. Người nhận tranh hiểu yêu cầu và đáp lại bằng cách đưa nước cho trẻ. Qua nhiều lần thực hành, trẻ dần hiểu rằng mình có thể chủ động sử dụng hình ảnh để giao tiếp.

Phương pháp này có thể phù hợp với trẻ:

• Chưa sử dụng lời nói để thể hiện nhu cầu.
• Có lời nói nhưng khó dùng ngôn ngữ để giao tiếp chức năng.
• Thường kéo tay người lớn hoặc khóc khi muốn yêu cầu điều gì đó.
• Có khả năng lựa chọn hoặc nhận biết một số hình ảnh.
• Cần một phương tiện giao tiếp trực quan, dễ mang theo và sử dụng trong sinh hoạt.

Không cần chờ trẻ biết gọi tên hình ảnh mới bắt đầu tìm hiểu PECS. Tuy nhiên, chuyên gia cần đánh giá khả năng vận động, chú ý, phân biệt hình ảnh và nhu cầu giao tiếp để xây dựng cách hỗ trợ phù hợp.

2. Chuẩn bị bộ tranh và tình huống giao tiếp trước khi dạy

Bộ tranh cần phản ánh những thứ trẻ thực sự muốn sử dụng, không nên chọn hình ảnh chỉ vì chúng đẹp hoặc dễ in. Cha mẹ có thể quan sát hoạt động hằng ngày để xác định những món đồ, thức ăn và trò chơi thường khiến trẻ chủ động tìm đến.

Một bộ PECS ban đầu có thể gồm:

• Tranh về đồ ăn, thức uống trẻ yêu thích.
• Tranh đồ chơi hoặc hoạt động trẻ thường lựa chọn.
• Tranh thể hiện nhu cầu như đi ra ngoài, nghe nhạc, nghỉ ngơi.
• Bìa hoặc bảng giao tiếp để cố định và sắp xếp tranh khi trẻ tiến đến các giai đoạn cần nhiều hình ảnh.

Nên sử dụng hình ảnh rõ ràng, dễ nhận diện và nhất quán. Nếu trẻ chưa hiểu tranh vẽ, có thể cân nhắc ảnh chụp đồ vật quen thuộc. Kích thước tranh cần đủ lớn để trẻ dễ cầm, trao và phân biệt.

Quan trọng hơn, cha mẹ cần chuẩn bị tình huống giao tiếp thật. Ví dụ, nếu trẻ thích chơi bong bóng, hãy để đồ chơi trong tầm nhìn nhưng chưa đưa ngay, tạo cơ hội để trẻ chủ động yêu cầu. Không nên cố tình giữ lại thức ăn, nước uống thiết yếu hoặc khiến trẻ khó chịu để buộc trẻ phải trao tranh.

3. Hướng dẫn trẻ qua 6 giai đoạn của phương pháp PECS

PECS có sáu giai đoạn được thiết kế theo trình tự từ trao đổi một tranh đơn lẻ đến diễn đạt câu và bình luận. Trẻ cần được dạy theo kỹ năng đã đạt được, không chuyển giai đoạn chỉ vì đã luyện tập đủ số ngày.

Giai đoạn 1: Học cách trao đổi tranh

Mục tiêu đầu tiên là giúp trẻ hiểu rằng đưa tranh cho người khác là một cách yêu cầu điều mình muốn.

Ví dụ, trẻ thích một món đồ chơi. Người hỗ trợ đặt tranh tương ứng ở vị trí trẻ có thể lấy, đồng thời người giao tiếp sẵn sàng nhận tranh và đưa món đồ đó cho trẻ ngay sau khi trao đổi thành công.

Trong quy trình PECS chính thức, giai đoạn đầu thường có hai người hỗ trợ: một người làm đối tác giao tiếp và một người hỗ trợ trẻ thực hiện thao tác lấy, đưa tranh. Việc hỗ trợ cần được điều chỉnh để trẻ dần tự chủ, không biến thành hành động người lớn cầm tay trẻ ép đưa tranh.

Giai đoạn 2: Tăng khoảng cách và khả năng chủ động

Sau khi biết trao đổi một tranh, trẻ được hướng dẫn tìm quyển giao tiếp, lấy tranh và di chuyển đến người cần giao tiếp. Chẳng hạn, thay vì luôn có tranh đặt ngay trước mặt, trẻ học cách tìm bảng tranh ở vị trí quen thuộc rồi mang đến cho cha mẹ khi muốn chơi tiếp. Giai đoạn này giúp trẻ sử dụng PECS ở nhiều vị trí, với những người khác nhau, thay vì chỉ giao tiếp được trong một tình huống cố định.

Giai đoạn 3: Phân biệt giữa các hình ảnh

Trẻ bắt đầu học cách lựa chọn đúng tranh trong số nhiều hình ảnh. Ban đầu, có thể giới thiệu hai tranh đại diện cho hai món đồ trẻ thường thích, chẳng hạn bóng và xe đồ chơi. Khi trẻ chọn tranh, người lớn cần kiểm tra xem trẻ có thực sự muốn món đồ đó hay không và phản hồi tương ứng.

Khi khả năng phân biệt tốt hơn, số lượng tranh có thể tăng dần, đồng thời được sắp xếp trong quyển giao tiếp theo nhóm như đồ ăn, đồ chơi và hoạt động.

Giai đoạn 4: Ghép tranh thành câu đơn giản

Trẻ được hướng dẫn kết hợp biểu tượng mở đầu như “Con muốn” với tranh thể hiện món đồ hoặc hoạt động cần yêu cầu. Ví dụ, trẻ ghép hai tranh “Con muốn” và “uống nước” trên dải câu, sau đó trao dải tranh cho người giao tiếp. Khi đã quen, trẻ có thể học cách mở rộng câu bằng cách thêm thông tin về màu sắc, kích thước hoặc đặc điểm của món đồ theo chương trình được hướng dẫn.

Giai đoạn 5: Trả lời câu hỏi về điều trẻ muốn

Ở giai đoạn này, trẻ học cách sử dụng PECS để trả lời câu hỏi như “Con muốn gì?”. Người lớn cần tiếp tục tạo cơ hội để trẻ tự khởi xướng giao tiếp, không chỉ chờ được hỏi mới sử dụng tranh.

Ví dụ, khi trẻ muốn nghe nhạc, trẻ có thể chủ động trao tranh yêu cầu. Trong một tình huống khác, khi được hỏi “Con muốn gì?”, trẻ cũng có thể lựa chọn tranh phù hợp để trả lời.

Giai đoạn 6: Học cách bình luận và chia sẻ thông tin

PECS không chỉ phục vụ việc yêu cầu đồ vật. Giai đoạn cuối hướng đến khả năng sử dụng tranh để bình luận về những gì trẻ nhìn thấy, nghe thấy hoặc trải nghiệm.

Chẳng hạn, khi cùng cha mẹ quan sát một chiếc xe chạy qua, trẻ có thể sử dụng cấu trúc “Con thấy” kết hợp với tranh chiếc xe. Mục tiêu là mở rộng giao tiếp từ việc yêu cầu sang chia sẻ thông tin với người khác.

4. Những sai lầm cần tránh khi sử dụng PECS tại nhà

Một số cách dạy tưởng như đơn giản nhưng có thể khiến trẻ phụ thuộc vào lời nhắc hoặc không hiểu mục đích thực sự của việc trao đổi tranh.

• Hỏi liên tục “Con muốn gì?”: Nếu người lớn luôn đặt câu hỏi trước, trẻ có thể chỉ phản hồi khi được nhắc thay vì chủ động giao tiếp.
• Đưa quá nhiều tranh ngay từ đầu: Trẻ chưa biết trao đổi một tranh có thể bị rối khi phải lựa chọn giữa nhiều hình ảnh.
• Yêu cầu trẻ gọi tên hình ảnh: PECS tập trung vào hành động trao đổi tranh để giao tiếp, không yêu cầu trẻ phải phát âm hoặc đọc tên tranh.
• Chỉ sử dụng tranh trong giờ học: Nếu trẻ không có cơ hội dùng tranh khi ăn uống, vui chơi hoặc sinh hoạt, kỹ năng khó được khái quát sang cuộc sống.
• Không đáp lại yêu cầu của trẻ: Khi trẻ trao đúng tranh, người giao tiếp cần hiểu và phản hồi phù hợp, thay vì chỉ khen rồi kết thúc hoạt động.
• Ép trẻ trao tranh khi trẻ phản ứng mạnh: Cần dừng lại, xem xét nguyên nhân và điều chỉnh cách hỗ trợ. Không nên biến giao tiếp thành một yêu cầu gây áp lực.

Một lưu ý quan trọng là PECS là một quy trình có các kỹ thuật hướng dẫn và điều chỉnh lỗi riêng, không đồng nghĩa với việc in vài tấm thẻ hình rồi yêu cầu trẻ đưa cho người lớn. Người thực hiện cần hiểu mục tiêu của từng giai đoạn để tránh dạy sai kỹ năng.

5. Đưa PECS vào sinh hoạt và phối hợp giữa gia đình với nhà trường

Để trẻ sử dụng tranh một cách tự nhiên, cha mẹ cần tạo cơ hội giao tiếp trong những tình huống thực tế thay vì chỉ luyện tập tại bàn học.

Có thể bắt đầu bằng những hoạt động quen thuộc:

• Trong bữa ăn: Trẻ sử dụng tranh để yêu cầu món ăn hoặc thức uống mình muốn.
• Khi vui chơi: Trẻ trao tranh để yêu cầu tiếp tục chơi bóng, nghe nhạc hoặc xem sách.
• Trong sinh hoạt: Trẻ dùng hình ảnh để thể hiện nhu cầu nghỉ ngơi, đi vệ sinh hoặc ra ngoài.
• Khi tham gia lớp học: Trẻ sử dụng quyển giao tiếp để trao đổi với giáo viên và bạn bè.

Gia đình nên trao đổi với giáo viên về những hình ảnh trẻ đang sử dụng, cách trẻ trao tranh và các tình huống trẻ thường gặp khó khăn. Việc thống nhất cách phản hồi giúp trẻ không phải học lại một quy tắc khác nhau ở mỗi môi trường.

Cha mẹ có thể tìm hiểu thêm các phương pháp dạy trẻ tự kỷ để phối hợp PECS với những hình thức hỗ trợ khác, tùy theo mục tiêu giao tiếp và khả năng của con.

6. Khi nào cần chuyên gia hướng dẫn triển khai PECS?

Nếu trẻ chưa biết cách trao đổi tranh, thường chọn nhầm hình ảnh hoặc chỉ giao tiếp khi được nhắc, gia đình nên tìm sự hỗ trợ từ chuyên gia ngôn ngữ trị liệu hoặc người được đào tạo về PECS.

Chuyên gia có thể đánh giá khả năng giao tiếp hiện tại, xác định những nhu cầu trẻ cần thể hiện và hướng dẫn người chăm sóc thực hiện từng giai đoạn. Đây là điều cần thiết vì PECS có quy trình giảng dạy cụ thể, đặc biệt ở những giai đoạn đầu cần phối hợp giữa người giao tiếp và người hỗ trợ trẻ.

Phụ huynh có thể tìm hiểu thêm về chương trình giáo dục và hỗ trợ tại trường mầm non chuyên biệt Ước Mơ, đồng thời trao đổi trực tiếp về phương pháp phù hợp với nhu cầu của trẻ.

Một điểm cần nhấn mạnh: sử dụng PECS không có nghĩa là từ bỏ mục tiêu phát triển lời nói. Giao tiếp tăng cường và thay thế (AAC) có thể hỗ trợ trẻ thể hiện nhu cầu trong khi vẫn tiếp tục phát triển ngôn ngữ nói nếu có khả năng. Việc sử dụng AAC không được xem là nguyên nhân làm trẻ chậm nói.

PECS hướng đến việc giúp trẻ giao tiếp chủ động và có ý nghĩa, không đơn thuần là ghi nhớ tên các hình ảnh. Khi được triển khai đúng trình tự, có sự phối hợp giữa gia đình và người có chuyên môn, trẻ có thêm một phương tiện để thể hiện mong muốn, lựa chọn và chia sẻ với mọi người.