Phương pháp xây dựng mục tiêu giáo dục phù hợp cho trẻ tự kỷ

Mỗi trẻ tự kỷ có khả năng giao tiếp, nhận thức, vận động và thích nghi khác nhau. Có trẻ đã biết diễn đạt nhu cầu nhưng gặp khó khăn khi tương tác với bạn bè; có trẻ hiểu yêu cầu đơn giản nhưng cần hỗ trợ trong các hoạt động tự phục vụ. Vì vậy, việc áp dụng cùng một hệ thống mục tiêu cho tất cả trẻ thường không mang lại hiệu quả như mong đợi.

Mục tiêu giáo dục cần xuất phát từ năng lực hiện tại, nhu cầu thực tế và những kỹ năng trẻ cần sử dụng trong cuộc sống. Dưới đây là cách xây dựng mục tiêu có định hướng rõ ràng, đồng thời giúp gia đình và giáo viên theo dõi được tiến bộ của trẻ.

1. Đánh giá năng lực hiện tại trước khi đặt mục tiêu

Trước khi lựa chọn nội dung giáo dục, cha mẹ và giáo viên cần tìm hiểu trẻ đang làm được những gì, gặp khó khăn ở đâu và cần hỗ trợ trong những tình huống nào. Không nên chỉ dựa vào độ tuổi hoặc kết quả của những bài kiểm tra riêng lẻ để xác định mục tiêu.

Có thể quan sát trẻ qua các nhóm kỹ năng chính:

• Giao tiếp: Trẻ có thể diễn đạt nhu cầu bằng lời nói, cử chỉ, tranh ảnh hoặc thiết bị hỗ trợ không? Trẻ có hiểu câu hỏi và hướng dẫn đơn giản không?
• Nhận thức và học tập: Trẻ có khả năng phân loại đồ vật, nhận biết màu sắc, ghép hình, ghi nhớ hoặc giải quyết nhiệm vụ đơn giản không?
• Tương tác xã hội: Trẻ có biết chờ đến lượt, tham gia trò chơi chung hoặc phản hồi khi người khác chủ động tương tác không?
• Tự phục vụ: Trẻ có thể tự ăn, uống nước, mặc quần áo, rửa tay và sử dụng nhà vệ sinh ở mức độ nào?
• Vận động: Trẻ có gặp khó khăn khi cầm bút, xếp khối, đi lại hoặc thực hiện các hoạt động phối hợp tay mắt không?

Ngoài quan sát trực tiếp, giáo viên nên trao đổi với gia đình để hiểu cách trẻ thể hiện kỹ năng ở nhà. Một trẻ có thể tự xúc ăn khi ở cùng cha mẹ nhưng chưa thực hiện được trong môi trường lớp học. Sự khác biệt này rất quan trọng khi xác định mục tiêu cần ưu tiên.

Trong quá trình xây dựng chương trình tại Dream School, việc tìm hiểu đặc điểm và khả năng của từng trẻ là cơ sở để lựa chọn nội dung giáo dục phù hợp, thay vì áp dụng một khuôn mẫu chung.

2. Lựa chọn mục tiêu ưu tiên theo nhu cầu thực tế

Sau khi đánh giá, người xây dựng kế hoạch cần xác định kỹ năng nào có ý nghĩa thiết thực nhất đối với trẻ ở thời điểm hiện tại. Không nên đưa quá nhiều mục tiêu vào cùng một giai đoạn vì trẻ có thể bị quá tải, còn giáo viên khó tập trung hướng dẫn và theo dõi kết quả.

Có thể ưu tiên dựa trên ba tiêu chí:

• Mức độ cần thiết: Kỹ năng có ảnh hưởng trực tiếp đến sự an toàn, giao tiếp và sinh hoạt của trẻ hay không?
• Khả năng tiếp nhận: Trẻ đã có những kỹ năng nền tảng để học nội dung mới chưa?
• Khả năng ứng dụng: Trẻ có thể sử dụng kỹ năng trong nhiều tình huống thực tế không?

Ví dụ, nếu trẻ chưa biết cách thể hiện nhu cầu uống nước, việc dạy trẻ sử dụng lời nói, cử chỉ hoặc thẻ hình để yêu cầu có thể quan trọng hơn việc học thêm nhiều từ vựng. Khi trẻ có phương tiện giao tiếp phù hợp, trẻ sẽ dễ tham gia vào các hoạt động khác.

Tương tự, với trẻ thường xuyên gặp khó khăn khi chuyển từ hoạt động vui chơi sang giờ học, mục tiêu nhận biết lịch trình hoặc hoàn thành một hoạt động trước khi chuyển sang hoạt động tiếp theo có thể được ưu tiên.

3. Xây dựng mục tiêu cụ thể và có thể quan sát

Một mục tiêu giáo dục tốt cần mô tả rõ hành vi hoặc kỹ năng trẻ sẽ thực hiện được. Những cách diễn đạt chung chung như “phát triển giao tiếp”, “cải thiện khả năng tập trung” hay “tăng tính tự lập” chưa đủ để giáo viên xác định nội dung dạy và đánh giá kết quả.

Có thể chuyển mục tiêu chung thành những yêu cầu cụ thể hơn:

Mục tiêu chung	Mục tiêu cụ thể
Phát triển giao tiếp	Trẻ sử dụng lời nói, cử chỉ hoặc thẻ hình để yêu cầu một món đồ mong muốn
Tăng khả năng tự lập	Trẻ tự lấy thìa và xúc thức ăn trong bữa ăn
Cải thiện tương tác	Trẻ tham gia trò chơi luân phiên với một người khác
Phát triển kỹ năng học tập	Trẻ phân loại các đồ vật theo hai nhóm màu sắc
Tăng khả năng làm theo hướng dẫn	Trẻ thực hiện yêu cầu gồm hai bước quen thuộc

Mỗi mục tiêu nên xác định rõ điều kiện thực hiện, hành động cần đạt và mức độ hỗ trợ cho phép. Chẳng hạn, thay vì viết “Trẻ biết cất đồ chơi”, có thể đặt mục tiêu: “Sau giờ chơi, trẻ tự bỏ ba món đồ chơi vào đúng hộp khi có tín hiệu bằng hình ảnh”.

Cách mô tả này giúp giáo viên biết cần chuẩn bị học liệu gì, hướng dẫn ra sao và dựa vào đâu để xác định trẻ đã đạt mục tiêu.

4. Chia mục tiêu dài hạn thành những bước nhỏ

Một số kỹ năng cần nhiều thời gian để hình thành. Nếu chỉ đặt mục tiêu cuối cùng mà không xác định các bước trung gian, trẻ có thể gặp khó khăn khi thực hiện, còn người hướng dẫn khó nhận biết trẻ đang vướng ở giai đoạn nào.

Ví dụ, mục tiêu dài hạn là giúp trẻ tự chuẩn bị balo trước khi đến lớp. Có thể chia thành các bước:

1. Nhận biết balo và các đồ dùng cần mang theo.
2. Lấy đúng sách, hộp bút theo yêu cầu.
3. Đặt từng món đồ vào balo.
4. Kiểm tra xem còn thiếu vật dụng nào không.
5. Tự hoàn thành toàn bộ quy trình theo thời gian biểu.

Ở giai đoạn đầu, giáo viên có thể dùng hình ảnh minh họa và nhắc trẻ từng bước. Khi trẻ thực hiện thành thạo hơn, mức độ hỗ trợ được giảm dần để trẻ có cơ hội tự chủ động.

Việc chia nhỏ mục tiêu không có nghĩa là hạ thấp kỳ vọng đối với trẻ. Đây là cách biến một nhiệm vụ phức tạp thành những kỹ năng có thể học và thực hành từng phần.

5. Lựa chọn phương pháp dạy phù hợp với từng mục tiêu

Sau khi xác định mục tiêu, cần lựa chọn cách tổ chức hoạt động tương ứng. Không có một phương pháp duy nhất phù hợp với mọi kỹ năng hoặc mọi trẻ tự kỷ.

Một số cách hỗ trợ thường được sử dụng gồm:

• Làm mẫu: Người lớn thực hiện hành động để trẻ quan sát và bắt chước. Phù hợp với các kỹ năng vận động, tự phục vụ và thao tác với đồ vật.
• Hỗ trợ trực quan: Sử dụng tranh ảnh, lịch trình hoặc thẻ biểu tượng để trẻ hiểu yêu cầu và ghi nhớ trình tự.
• Phân tích nhiệm vụ: Chia một kỹ năng phức tạp thành các thao tác nhỏ, sau đó hướng dẫn trẻ thực hiện từng bước.
• Tăng cường tích cực: Ghi nhận những nỗ lực và hành vi phù hợp để khuyến khích trẻ tiếp tục tham gia hoạt động.
• Học qua tình huống thực tế: Tạo cơ hội để trẻ vận dụng kỹ năng trong giờ ăn, vui chơi, học tập và sinh hoạt gia đình.

Chẳng hạn, với mục tiêu giúp trẻ chủ động yêu cầu đồ vật, giáo viên có thể tạo tình huống trẻ cần một món đồ để tiếp tục trò chơi. Trẻ được khuyến khích sử dụng phương thức giao tiếp phù hợp với mình, có thể là lời nói, cử chỉ, tranh ảnh hoặc thiết bị giao tiếp hỗ trợ.

6. Theo dõi kết quả và cập nhật mục tiêu giáo dục

Mục tiêu giáo dục không nên được giữ nguyên trong suốt quá trình học nếu năng lực và nhu cầu của trẻ đã thay đổi. Giáo viên cần ghi nhận kết quả thực hiện để biết kỹ năng nào đã hình thành, kỹ năng nào cần luyện tập thêm và nội dung nào cần thay thế.

Có thể sử dụng bảng theo dõi đơn giản:

Nội dung theo dõi	Kết quả cần ghi nhận
Mức độ hoàn thành	Trẻ đã thực hiện được toàn bộ hay một phần nhiệm vụ
Mức độ hỗ trợ	Tự thực hiện, cần nhắc bằng lời, hình ảnh hoặc làm mẫu
Tính ổn định	Trẻ có thực hiện được trong nhiều buổi khác nhau không
Khả năng ứng dụng	Trẻ có sử dụng kỹ năng ở nhà và trong lớp học không

Ví dụ, trẻ đã biết tự cất đồ chơi khi giáo viên chỉ vào hình minh họa. Đây là tiến bộ đáng ghi nhận, nhưng chưa đồng nghĩa trẻ có thể tự thực hiện trong mọi tình huống. Giáo viên có thể tiếp tục tạo cơ hội thực hành ở các khu vực khác nhau, sau đó giảm dần tín hiệu hỗ trợ.

Gia đình cũng nên tham gia quá trình theo dõi bằng cách chia sẻ những thay đổi trong sinh hoạt tại nhà. Sự phối hợp này giúp mục tiêu giáo dục không chỉ tồn tại trong giờ học mà còn được vận dụng vào cuộc sống thường ngày. Phụ huynh có thể tham khảo thêm các phương pháp giáo dục trẻ tự kỷ để hiểu cách phối hợp với giáo viên trong quá trình hỗ trợ con.

Xây dựng mục tiêu giáo dục cho trẻ tự kỷ không phải là đặt ra thật nhiều kỹ năng cần đạt trong một thời gian ngắn. Điều quan trọng là xác định đúng nhu cầu, lựa chọn nội dung có ý nghĩa và tạo cơ hội để trẻ sử dụng những gì đã học. Một mục tiêu phù hợp sẽ giúp gia đình và giáo viên có chung định hướng, đồng thời nhìn thấy rõ hơn những thay đổi trong khả năng giao tiếp, học tập và sinh hoạt của trẻ.