Những điều giáo viên cần biết khi dạy trẻ tự kỷ trong lớp

Dạy trẻ tự kỷ trong lớp học đòi hỏi giáo viên không chỉ truyền đạt kiến thức mà còn phải hiểu cách trẻ tiếp nhận thông tin, giao tiếp và phản ứng với môi trường xung quanh. Có trẻ gặp khó khăn khi làm theo hướng dẫn bằng lời nói, có trẻ nhạy cảm với tiếng ồn hoặc cần thêm thời gian để hoàn thành một nhiệm vụ.

Vì vậy, thay vì áp dụng một cách dạy chung cho tất cả học sinh, giáo viên cần điều chỉnh hoạt động dựa trên khả năng và nhu cầu của từng trẻ. Dưới đây là những điều giáo viên cần biết khi dạy trẻ tự kỷ để tổ chức giờ học phù hợp hơn.

1. Tìm hiểu đặc điểm của trẻ trước khi tổ chức hoạt động

Không nên đánh giá khả năng học tập của trẻ chỉ qua một vài biểu hiện bên ngoài. Trẻ tự kỷ có thể có điểm mạnh và khó khăn rất khác nhau, ngay cả khi cùng độ tuổi hoặc có những đặc điểm tương tự.

Trước khi xây dựng cách hỗ trợ, giáo viên nên tìm hiểu:

• Khả năng tiếp nhận thông tin: Trẻ hiểu hướng dẫn bằng lời nói, hình ảnh hay thao tác trực tiếp tốt hơn?
• Cách giao tiếp: Trẻ sử dụng lời nói, cử chỉ, tranh ảnh hay thiết bị hỗ trợ giao tiếp?
• Khả năng tập trung: Trẻ có thể tham gia một hoạt động trong bao lâu và thường bị phân tâm bởi yếu tố nào?
• Sở thích: Trẻ quan tâm đến đồ vật, chủ đề hoặc trò chơi nào?
• Nhu cầu cảm giác: Trẻ có nhạy cảm với âm thanh, ánh sáng, mùi hoặc sự tiếp xúc không?

Giáo viên có thể trao đổi với cha mẹ và người đang hỗ trợ trẻ để hiểu những cách giao tiếp, tín hiệu và hoạt động đã quen thuộc. Đây cũng là hướng tiếp cận được chú trọng tại trường mầm non chuyên biệt Ước Mơ, nơi việc hỗ trợ cần gắn với đặc điểm riêng của mỗi trẻ.

2. Điều chỉnh cách truyền đạt để trẻ dễ hiểu và thực hiện

Một yêu cầu dài hoặc chứa nhiều bước có thể khiến trẻ khó xác định mình cần làm gì trước. Vì vậy, giáo viên nên sử dụng hướng dẫn ngắn, cụ thể và đi kèm minh họa khi cần thiết.

Chẳng hạn, thay vì nói: “Các con lấy sách, mở đúng trang, làm bài rồi cất đồ dùng vào cặp”, giáo viên có thể chia thành từng yêu cầu:

1. Lấy sách tiếng Việt.
2. Mở trang 15.
3. Làm bài tập số 1.
4. Hoàn thành thì đặt bút xuống.

Sau mỗi yêu cầu, hãy dành thời gian để trẻ xử lý thông tin và thực hiện. Không nên liên tục nhắc lại bằng những câu dài hơn khi trẻ chưa kịp phản hồi.

Một số cách truyền đạt khác có thể áp dụng:

• Kết hợp lời nói với hình ảnh hoặc ký hiệu trực quan.
• Làm mẫu thao tác để trẻ quan sát rồi thực hiện theo.
• Sử dụng câu đơn giản, tránh diễn đạt mơ hồ hoặc ẩn dụ khó hiểu.
• Kiểm tra xem trẻ đã hiểu yêu cầu bằng cách quan sát hành động, không chỉ dựa vào câu trả lời bằng lời nói.

3. Sắp xếp lớp học phù hợp với nhu cầu cảm giác của trẻ

Tiếng nói chuyện, tiếng kéo ghế, ánh sáng mạnh hoặc sự di chuyển liên tục có thể khiến một số trẻ mất tập trung và khó chịu. Vì vậy, cách bố trí không gian cũng ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng tham gia học tập.

Giáo viên có thể điều chỉnh lớp học theo hướng:

• Sắp xếp bàn học ở vị trí ít bị ảnh hưởng bởi hoạt động qua lại.
• Hạn chế âm thanh không cần thiết trong giờ học.
• Bố trí học liệu gọn gàng, chỉ để những đồ dùng cần thiết trước mặt trẻ.
• Chuẩn bị một góc yên tĩnh để trẻ nghỉ ngơi khi quá tải, nếu điều kiện lớp học cho phép.
• Giữ vị trí các khu vực và đồ dùng tương đối ổn định để trẻ dễ định hướng.

Không nhất thiết phải tách trẻ tự kỷ khỏi các bạn. Mục tiêu là tạo điều kiện để trẻ tham gia lớp học mà vẫn được đáp ứng những nhu cầu riêng.

4. Không xem giao tiếp bằng lời nói là cách thể hiện duy nhất

Một số trẻ tự kỷ nói tốt nhưng gặp khó khăn trong việc duy trì hội thoại hoặc diễn đạt cảm xúc. Một số trẻ khác sử dụng rất ít lời nói hoặc chưa nói được, nhưng vẫn có thể giao tiếp thông qua tranh ảnh, cử chỉ, ánh mắt hướng đến đồ vật hoặc thiết bị hỗ trợ.

Giáo viên cần chú ý đến những hình thức giao tiếp này thay vì chỉ chờ trẻ trả lời bằng lời.

Ví dụ, khi muốn xin thêm nước, trẻ có thể:

• Nói từ “nước”.
• Chỉ vào chiếc cốc.
• Đưa thẻ hình ảnh có biểu tượng nước.
• Sử dụng thiết bị giao tiếp để chọn yêu cầu tương ứng.

Giáo viên nên phản hồi phù hợp với thông điệp trẻ muốn truyền đạt, đồng thời tạo cơ hội để trẻ sử dụng cách giao tiếp quen thuộc. Không nên ép trẻ nói thành câu dài hoặc yêu cầu giao tiếp bằng mắt mới được đáp ứng nhu cầu.

5. Tổ chức hoạt động nhóm mà không gây áp lực cho trẻ

Hoạt động nhóm giúp trẻ có cơ hội quan sát, tương tác và học hỏi từ bạn bè. Tuy nhiên, việc phải chia sẻ đồ chơi, chờ đến lượt hoặc phối hợp với nhiều người cùng lúc có thể là thử thách đối với một số trẻ tự kỷ.

Giáo viên nên bắt đầu bằng những nhiệm vụ có yêu cầu tương tác đơn giản, chẳng hạn:

• Cùng bạn xếp các khối hình theo mẫu.
• Chuyền bóng qua lại theo lượt.
• Ghép tranh với một bạn cùng bàn.
• Phân loại đồ vật theo hai nhóm.
• Cùng hoàn thành một bức tranh, mỗi bạn phụ trách một phần.

Ban đầu, có thể ghép trẻ với một bạn có khả năng phối hợp tốt và hướng dẫn rõ vai trò của từng người. Khi trẻ đã quen, giáo viên mới tăng số lượng thành viên hoặc độ phức tạp của nhiệm vụ.

Điều quan trọng là không ép trẻ phải tham gia mọi hoạt động tập thể ngay lập tức. Trẻ có thể cần thời gian quan sát trước khi sẵn sàng tương tác.

6. Nhận biết khi trẻ bị quá tải thay vì vội vàng trách phạt

Khi gặp tiếng ồn, thay đổi bất ngờ hoặc nhiệm vụ vượt quá khả năng, trẻ có thể khóc, la hét, bỏ khỏi chỗ ngồi, bịt tai hoặc từ chối tiếp tục hoạt động. Những phản ứng này không nên mặc định là hành vi chống đối hay cố tình không nghe lời.

Giáo viên cần quan sát tình huống trước khi đưa ra cách xử lý:

• Hoạt động vừa diễn ra có quá khó hoặc kéo dài không?
• Trẻ có đang khó chịu vì âm thanh, ánh sáng hoặc sự tiếp xúc không?
• Trẻ có hiểu yêu cầu của giáo viên không?
• Có thay đổi nào trong lịch học khiến trẻ chưa kịp thích nghi không?

Khi trẻ có dấu hiệu quá tải, nên giảm yêu cầu, hạn chế người vây quanh và tạo điều kiện để trẻ đến nơi an toàn, yên tĩnh. Tránh quát mắng, ép trẻ tiếp tục làm bài hoặc dùng hình phạt để chấm dứt phản ứng.

Nếu hành vi có nguy cơ gây thương tích cho trẻ hoặc người khác, giáo viên cần ưu tiên đảm bảo an toàn và thực hiện kế hoạch hỗ trợ đã thống nhất với gia đình, chuyên gia.

7. Phối hợp với gia đình để duy trì cách hỗ trợ nhất quán

Giáo viên không nên tự xây dựng toàn bộ cách hỗ trợ mà thiếu thông tin từ gia đình. Cha mẹ thường hiểu rõ thói quen, sở thích, cách giao tiếp và những tình huống khiến trẻ dễ căng thẳng.

Việc trao đổi định kỳ giúp hai bên thống nhất cách hỗ trợ trong những tình huống cụ thể. Chẳng hạn, nếu trẻ đang tập tự chuẩn bị đồ dùng học tập, gia đình và giáo viên có thể cùng sử dụng một trình tự hình ảnh để trẻ thực hành ở cả nhà lẫn trường.

Nội dung trao đổi nên tập trung vào những thông tin thiết thực:

• Hoạt động trẻ đã thực hiện được.
• Tình huống trẻ thường gặp khó khăn.
• Cách hướng dẫn có hiệu quả.
• Những thay đổi trong hành vi hoặc nhu cầu của trẻ.
• Kỹ năng cần tiếp tục rèn luyện ở nhà và tại lớp.

Giáo viên cũng có thể tham khảo thêm các phương pháp hỗ trợ trẻ trong học tập để lựa chọn cách tổ chức hoạt động phù hợp, thay vì áp dụng một phương pháp giống nhau cho mọi học sinh.

Dạy trẻ tự kỷ cần sự kiên nhẫn và linh hoạt

Một giờ học hiệu quả không chỉ được đánh giá bằng số lượng bài tập trẻ hoàn thành. Khả năng tham gia hoạt động, chủ động yêu cầu giúp đỡ, giao tiếp theo cách phù hợp và thực hiện một nhiệm vụ quen thuộc cũng là những tiến bộ đáng ghi nhận.

Khi hiểu đặc điểm của trẻ, điều chỉnh cách truyền đạt và phối hợp tốt với gia đình, giáo viên có thể tạo ra môi trường lớp học thân thiện hơn. Quan trọng nhất là tôn trọng tốc độ phát triển riêng, giúp trẻ học tập và hòa nhập mà không phải chịu áp lực đáp ứng một khuôn mẫu chung.