Dạy trẻ tự kỷ tại nhà là quá trình cần sự kiên nhẫn, quan sát và điều chỉnh liên tục. Cha mẹ thường mong muốn con tiến bộ nhanh nên dễ đặt ra nhiều yêu cầu hoặc áp dụng những cách dạy chưa phù hợp với khả năng của trẻ.
Một số sai lầm khi dạy trẻ tự kỷ tại nhà tưởng như nhỏ có thể khiến trẻ căng thẳng, mất hứng thú học tập hoặc khó hình thành kỹ năng mới. Nhận biết những điều cần tránh sẽ giúp phụ huynh lựa chọn cách hỗ trợ phù hợp hơn trong sinh hoạt hằng ngày.
Nội dung bài viết
- 1 1. Đặt kỳ vọng quá cao và muốn trẻ tiến bộ nhanh
- 2 2. Ép trẻ học quá lâu hoặc thực hiện quá nhiều bài tập
- 3 3. Chỉ tập trung dạy kiến thức mà bỏ qua kỹ năng sinh hoạt
- 4 4. Không quan tâm đến cách giao tiếp riêng của trẻ
- 5 5. Thay đổi cách dạy liên tục vì nóng lòng tìm kết quả
- 6 6. Quát mắng hoặc dùng hình phạt khi trẻ không hợp tác
- 7 7. Thiếu sự nhất quán giữa các thành viên trong gia đình
- 8 8. Tự áp dụng phương pháp can thiệp mà không tìm hiểu chuyên môn
- 9 Dạy trẻ tại nhà cần bắt đầu từ những thay đổi phù hợp
1. Đặt kỳ vọng quá cao và muốn trẻ tiến bộ nhanh
Mỗi trẻ tự kỷ có khả năng tiếp nhận thông tin, giao tiếp và học kỹ năng khác nhau. Có trẻ cần nhiều thời gian để hiểu một yêu cầu đơn giản, trong khi trẻ khác có thể thực hiện được nhiều nhiệm vụ nhưng gặp khó khăn khi thay đổi tình huống.
Nếu cha mẹ liên tục so sánh con với trẻ cùng tuổi hoặc đặt mục tiêu vượt quá khả năng hiện tại, việc học dễ trở thành áp lực.
Ví dụ, khi trẻ chưa biết tự mặc áo, thay vì yêu cầu con hoàn thành toàn bộ thao tác ngay lập tức, cha mẹ có thể chia kỹ năng thành từng bước: tìm đúng chiều áo, xác định cổ áo, luồn một tay rồi đến tay còn lại.
Nên ưu tiên những mục tiêu nhỏ, có thể quan sát được và điều chỉnh theo tiến bộ thực tế. Đây cũng là nguyên tắc quan trọng trong cách tiếp cận của trung tâm Giáo dục Ước Mơ khi xây dựng hoạt động hỗ trợ trẻ có nhu cầu giáo dục đặc biệt.
2. Ép trẻ học quá lâu hoặc thực hiện quá nhiều bài tập
Một sai lầm phổ biến là dành phần lớn thời gian ở nhà để dạy trẻ nhận biết chữ cái, con số, luyện nói hoặc làm bài tập. Cha mẹ có thể nghĩ rằng càng học nhiều thì trẻ càng nhanh tiến bộ, nhưng việc kéo dài hoạt động vượt quá khả năng tập trung dễ khiến con mệt mỏi và phản ứng tiêu cực.
Thay vì tổ chức một buổi học kéo dài, phụ huynh nên chia thành những khoảng ngắn, xen kẽ với hoạt động vận động và nghỉ ngơi.
Chẳng hạn:
- Dành vài phút nhận biết đồ vật trong nhà.
- Cho trẻ nghỉ hoặc vận động nhẹ.
- Cùng con phân loại đồ chơi theo màu sắc.
- Chuyển sang hoạt động trẻ yêu thích như xếp hình hoặc nghe nhạc.
Nếu trẻ bắt đầu mất tập trung, khó chịu hoặc có dấu hiệu quá tải, cha mẹ nên giảm yêu cầu thay vì cố hoàn thành đủ số bài đã đặt ra.
3. Chỉ tập trung dạy kiến thức mà bỏ qua kỹ năng sinh hoạt
Biết đọc một số từ, nhận diện màu sắc hay đếm số chưa đồng nghĩa với việc trẻ có thể chủ động trong cuộc sống hằng ngày. Một số trẻ cần được hỗ trợ nhiều hơn ở những kỹ năng thiết thực như ăn uống, mặc quần áo, đi vệ sinh, cất đồ dùng và yêu cầu giúp đỡ.
Cha mẹ nên đưa việc học vào các hoạt động quen thuộc thay vì chỉ dạy qua thẻ học hoặc sách bài tập.
Ví dụ, khi chuẩn bị bữa ăn, có thể hướng dẫn trẻ lấy thìa, đặt cốc lên bàn hoặc bỏ giấy ăn đã sử dụng vào thùng rác. Khi đi ra ngoài, trẻ có thể tập mang giày và kiểm tra đồ dùng cá nhân.
Những nhiệm vụ nhỏ này giúp trẻ thực hành kỹ năng trong bối cảnh thực tế, đồng thời từng bước tăng khả năng tự lập.
4. Không quan tâm đến cách giao tiếp riêng của trẻ
Không phải trẻ tự kỷ nào cũng có thể diễn đạt mong muốn bằng lời nói. Một số trẻ sử dụng cử chỉ, tranh ảnh, ký hiệu hoặc thiết bị hỗ trợ giao tiếp để thể hiện nhu cầu.
Nếu cha mẹ chỉ chấp nhận câu trả lời bằng lời nói, trẻ có thể gặp khó khăn khi muốn xin đồ vật, từ chối hoạt động hoặc thông báo rằng mình đang khó chịu.
Chẳng hạn, khi trẻ đưa hình ảnh chiếc cốc cho cha mẹ, đó có thể là cách trẻ yêu cầu uống nước. Phụ huynh nên phản hồi với thông điệp này, đồng thời tiếp tục tạo cơ hội để trẻ phát triển hình thức giao tiếp phù hợp.
Không nên giữ lại món đồ trẻ muốn chỉ để ép con nói thành câu hoặc yêu cầu trẻ nhìn vào mắt người đối diện mới đáp ứng. Mục tiêu trước hết là giúp trẻ giao tiếp hiệu quả, không phải buộc trẻ sử dụng một hình thức giao tiếp duy nhất.
5. Thay đổi cách dạy liên tục vì nóng lòng tìm kết quả
Khi chưa thấy trẻ tiến bộ, một số phụ huynh thường đổi phương pháp sau vài ngày hoặc áp dụng đồng thời nhiều cách dạy khác nhau. Điều này có thể khiến trẻ khó làm quen với yêu cầu, trình tự và tín hiệu hướng dẫn.
Thay vì liên tục thay đổi, cha mẹ nên lựa chọn cách hỗ trợ phù hợp với mục tiêu cụ thể, duy trì đủ thời gian để quan sát kết quả và ghi nhận phản ứng của trẻ.
Ví dụ, nếu đang dạy trẻ tự cất đồ chơi bằng hình ảnh minh họa, hãy duy trì cách hướng dẫn này trong những lần thực hành tiếp theo. Khi trẻ đã hiểu trình tự, cha mẹ mới giảm dần mức độ hỗ trợ.
Nếu chưa biết lựa chọn phương pháp nào, phụ huynh có thể tham khảo các phương pháp giáo dục trẻ tự kỷ và trao đổi với chuyên gia để xác định cách tiếp cận phù hợp với khả năng của con.
6. Quát mắng hoặc dùng hình phạt khi trẻ không hợp tác
Trẻ từ chối học, khóc hoặc bỏ đi không phải lúc nào cũng do cố tình chống đối. Nguyên nhân có thể là trẻ chưa hiểu yêu cầu, không biết cách diễn đạt mong muốn, bị quá tải cảm giác hoặc đang mệt mỏi.
Nếu cha mẹ thường xuyên quát mắng, đe dọa hoặc phạt trẻ khi con không hoàn thành nhiệm vụ, trẻ có thể sợ hoạt động học tập và hạn chế tương tác với người hướng dẫn.
Khi trẻ không hợp tác, phụ huynh nên:
- Kiểm tra xem yêu cầu có quá khó so với khả năng hiện tại không.
- Quan sát những yếu tố gây khó chịu trong môi trường.
- Chia nhiệm vụ thành các bước nhỏ hơn.
- Cho trẻ thời gian nghỉ nếu có dấu hiệu quá tải.
- Ghi nhận những nỗ lực và tiến bộ dù nhỏ.
Nếu trẻ có hành vi gây nguy hiểm cho bản thân hoặc người khác, cha mẹ cần ưu tiên đảm bảo an toàn và tìm hướng dẫn chuyên môn thay vì tự xử lý bằng hình phạt.
7. Thiếu sự nhất quán giữa các thành viên trong gia đình
Một trẻ có thể được mẹ hướng dẫn tự cất giày sau khi về nhà, nhưng lại được ông bà làm thay vì muốn tiết kiệm thời gian. Hoặc cùng một hành vi, mỗi người lại đưa ra cách phản hồi khác nhau.
Sự thiếu nhất quán khiến trẻ khó hiểu yêu cầu và không biết cần thực hiện theo quy tắc nào.
Gia đình nên thống nhất một số nguyên tắc cơ bản:
- Sử dụng từ ngữ hoặc hình ảnh hướng dẫn tương tự.
- Duy trì trình tự sinh hoạt quen thuộc.
- Thống nhất cách hỗ trợ khi trẻ gặp khó khăn.
- Không làm thay những việc trẻ đã có thể tự thực hiện.
- Trao đổi với nhau về những thay đổi trong khả năng và nhu cầu của trẻ.
Không cần mọi thành viên phải dạy trẻ giống hệt nhau trong mọi tình huống. Điều quan trọng là các yêu cầu chính cần rõ ràng và không mâu thuẫn.
8. Tự áp dụng phương pháp can thiệp mà không tìm hiểu chuyên môn
Thông tin về giáo dục trẻ tự kỷ hiện có rất nhiều trên internet, nhưng không phải phương pháp nào cũng phù hợp với mọi trẻ. Việc áp dụng máy móc một chương trình, bắt chước bài tập hoặc tự đặt mục tiêu can thiệp khi chưa hiểu nhu cầu của con có thể không mang lại kết quả như mong muốn.
Cha mẹ nên tìm hiểu nguồn thông tin đáng tin cậy, trao đổi với chuyên gia có chuyên môn và phối hợp để xây dựng mục tiêu phù hợp. Nếu trẻ đã có kế hoạch hỗ trợ cá nhân, gia đình nên thực hành theo hướng dẫn và phản hồi về những khó khăn phát sinh trong quá trình thực hiện.
Đặc biệt, không nên xem các bài tập tại nhà là phương pháp thay thế hoàn toàn cho đánh giá, can thiệp hoặc hỗ trợ chuyên môn khi trẻ cần.
Dạy trẻ tại nhà cần bắt đầu từ những thay đổi phù hợp
Điều quan trọng khi dạy trẻ tự kỷ tại nhà không phải là tổ chức thật nhiều giờ học hay yêu cầu con đạt được các kỹ năng giống trẻ khác. Cha mẹ cần hiểu khả năng hiện tại, tôn trọng cách giao tiếp và tạo cơ hội để trẻ thực hành trong những tình huống quen thuộc.
Khi giảm áp lực, duy trì hướng dẫn nhất quán và lựa chọn mục tiêu thiết thực, việc học sẽ trở thành một phần tự nhiên của sinh hoạt gia đình. Những tiến bộ nhỏ như tự lấy đồ dùng, chủ động yêu cầu giúp đỡ hay hoàn thành một thao tác cá nhân đều đáng được ghi nhận.
