Hoạt động học tập nhóm giúp trẻ mầm non rèn luyện khả năng giao tiếp, chia sẻ và phối hợp với bạn bè. Tuy nhiên, với trẻ tự kỷ, việc cùng nhiều bạn thực hiện một nhiệm vụ có thể tạo ra không ít trở ngại. Trẻ có thể gặp khó khăn khi hiểu yêu cầu chung, chờ đến lượt, trao đổi ý kiến hoặc thích nghi với những thay đổi trong quá trình hoạt động.
Nhận diện đúng những khó khăn của trẻ tự kỷ khi hoạt động học tập nhóm giúp giáo viên lựa chọn cách tổ chức phù hợp, thay vì đánh giá trẻ là thiếu hợp tác hoặc không muốn tham gia.
Nội dung bài viết
- 1 1. Khó khăn trong giao tiếp và trao đổi với bạn bè
- 2 2. Khó phối hợp và phân chia nhiệm vụ trong nhóm
- 3 3. Khó chờ đợi và tuân theo lượt chơi
- 4 4. Khó thích nghi với sự thay đổi trong hoạt động
- 5 5. Quá tải cảm giác khi học cùng nhiều bạn
- 6 6. Khó hiểu quy tắc và cách ứng xử trong nhóm
- 7 7. Cách tổ chức hoạt động nhóm để trẻ tự kỷ có cơ hội tham gia
1. Khó khăn trong giao tiếp và trao đổi với bạn bè
Giao tiếp là một trong những trở ngại thường gặp khi trẻ tự kỷ tham gia hoạt động nhóm. Trong quá trình học, trẻ cần hiểu lời nói của giáo viên, tiếp nhận ý kiến của bạn và thể hiện suy nghĩ của mình. Những yêu cầu này có thể khiến trẻ gặp khó khăn nếu chưa có phương thức giao tiếp phù hợp.
Một số biểu hiện có thể quan sát gồm:
- Trẻ chưa biết cách chủ động đề nghị bạn đưa đồ dùng hoặc hỗ trợ mình.
- Khó diễn đạt ý tưởng khi cùng các bạn giải quyết một nhiệm vụ.
- Không hiểu câu hỏi hoặc lời đề nghị của bạn trong nhóm.
- Ít phản hồi khi các bạn gọi tên hoặc muốn trao đổi.
- Khó tham gia cuộc trò chuyện có nhiều người cùng nói.
Chẳng hạn, khi cả nhóm cùng ghép tranh, một bạn đề nghị trẻ tìm miếng ghép có hình con vật. Trẻ có thể chưa hiểu yêu cầu hoặc không biết cách phản hồi, dẫn đến việc ngồi ngoài hoạt động dù vẫn quan tâm đến trò chơi.
Tại trung tâm Giáo dục Ước Mơ, việc quan sát cách trẻ tiếp nhận và thể hiện thông tin là cơ sở quan trọng để lựa chọn hình thức hỗ trợ giao tiếp phù hợp trong các hoạt động giáo dục.
2. Khó phối hợp và phân chia nhiệm vụ trong nhóm
Học tập nhóm thường yêu cầu mỗi thành viên đảm nhận một phần công việc để cùng hoàn thành kết quả chung. Trẻ tự kỷ có thể gặp khó khăn khi phải hiểu vai trò của mình, theo dõi tiến độ của nhóm và phối hợp hành động với các bạn.
Ví dụ, trong hoạt động làm một bức tranh tập thể, giáo viên giao cho từng trẻ nhiệm vụ tô màu, cắt giấy hoặc dán hình. Một trẻ có thể chỉ muốn thực hiện phần mình yêu thích, chưa hiểu vì sao cần chờ bạn hoàn thành bước trước hoặc không biết khi nào nên chuyển sang nhiệm vụ tiếp theo.
Để hỗ trợ, giáo viên có thể:
- Giao nhiệm vụ cụ thể, vừa sức với khả năng của trẻ.
- Sử dụng hình ảnh để minh họa phần việc mỗi thành viên đảm nhận.
- Bắt đầu bằng nhóm nhỏ gồm hai hoặc ba trẻ.
- Cho trẻ làm quen với một nhiệm vụ trước khi kết hợp nhiều công việc.
- Ghi nhận sự tham gia của trẻ, kể cả khi trẻ mới hoàn thành một phần hoạt động.
Việc phân công rõ ràng giúp trẻ hiểu mình cần làm gì và giảm cảm giác lúng túng khi tham gia cùng bạn bè.
3. Khó chờ đợi và tuân theo lượt chơi
Trong hoạt động nhóm, trẻ thường phải chờ đến lượt để trả lời câu hỏi, sử dụng đồ dùng hoặc thực hiện một thao tác. Đây có thể là trải nghiệm khó khăn đối với một số trẻ tự kỷ, đặc biệt khi thời gian chờ kéo dài hoặc trình tự hoạt động không rõ ràng.
Trẻ có thể lấy đồ dùng trước lượt, rời khỏi vị trí, phản ứng khi bạn đang sử dụng món đồ mình muốn hoặc liên tục hỏi khi nào đến lượt mình.
Giáo viên có thể sử dụng những cách hỗ trợ trực quan như:
- Dùng thẻ đánh dấu lượt của từng thành viên.
- Sử dụng đồng hồ cát hoặc bộ đếm thời gian để trẻ hình dung khoảng chờ.
- Tổ chức trò chơi luân phiên với số lượt ngắn.
- Báo trước khi đến lượt trẻ thực hiện.
- Dạy trẻ cách thể hiện mong muốn được tham gia bằng lời nói, cử chỉ hoặc thẻ hình.
Chẳng hạn, trong trò chơi chuyền bóng, giáo viên có thể sử dụng một chiếc vòng màu để đánh dấu người đang giữ lượt. Khi nhận bóng, trẻ thực hiện một hành động đơn giản rồi chuyền cho bạn tiếp theo.
4. Khó thích nghi với sự thay đổi trong hoạt động
Các hoạt động học tập nhóm thường có sự thay đổi về nhiệm vụ, người phối hợp và cách tổ chức. Một trò chơi có thể chuyển từ ghép hình sang kể chuyện hoặc giáo viên có thể yêu cầu các nhóm đổi vị trí sau khi hoàn thành công việc.
Những thay đổi bất ngờ đôi khi khiến trẻ tự kỷ bối rối hoặc căng thẳng. Trẻ có thể tiếp tục thực hiện nhiệm vụ cũ, phản ứng khi phải chuyển sang hoạt động mới hoặc không muốn thay đổi vị trí quen thuộc.
Một số biện pháp hỗ trợ gồm:
- Thông báo trước khi kết thúc một hoạt động.
- Sử dụng lịch trình bằng hình ảnh để thể hiện thứ tự công việc.
- Giải thích ngắn gọn nhiệm vụ tiếp theo.
- Cho trẻ thời gian chuyển tiếp thay vì yêu cầu thay đổi ngay lập tức.
- Tập làm quen với những thay đổi nhỏ trong môi trường có sự hỗ trợ của người lớn.
Đặc biệt, giáo viên nên phân biệt giữa việc trẻ chưa hiểu yêu cầu mới và việc trẻ đang gặp khó khăn khi chuyển đổi hoạt động. Hai tình huống này cần cách hỗ trợ khác nhau.
5. Quá tải cảm giác khi học cùng nhiều bạn
Lớp học nhóm thường có nhiều âm thanh và chuyển động cùng lúc. Tiếng nói chuyện, tiếng kéo ghế, đồ chơi va chạm hoặc ánh sáng mạnh có thể khiến một số trẻ tự kỷ khó tập trung và cảm thấy không thoải mái.
Khi bị quá tải cảm giác, trẻ có thể:
- Bịt tai hoặc tìm cách rời khỏi khu vực học tập.
- Khó tiếp nhận lời hướng dẫn của giáo viên.
- Trở nên kích động, căng thẳng hoặc thu mình.
- Từ chối tiếp tục hoạt động dù trước đó vẫn tham gia tốt.
- Tìm kiếm những kích thích cảm giác quen thuộc để tự điều hòa.
Trong trường hợp này, không nên mặc định trẻ đang cố tình chống đối. Giáo viên cần quan sát yếu tố môi trường có thể gây khó chịu và tạo điều kiện để trẻ nghỉ ngơi khi cần.
Có thể bố trí vị trí học ít tiếng ồn hơn, giảm số lượng đồ dùng gây mất tập trung hoặc chuẩn bị một khu vực yên tĩnh để trẻ sử dụng khi cảm thấy quá tải. Những hỗ trợ này giúp trẻ có cơ hội quay lại hoạt động khi đã sẵn sàng.
6. Khó hiểu quy tắc và cách ứng xử trong nhóm
Ngoài kiến thức của bài học, trẻ còn phải tiếp nhận những quy tắc xã hội không phải lúc nào cũng được nói rõ. Chẳng hạn, trẻ cần hiểu khi nào nên phát biểu, cách mượn đồ dùng, cách đề nghị bạn giúp đỡ hoặc cách phản ứng khi không đồng ý với ý kiến của người khác.
Một số trẻ tự kỷ có thể chưa nhận biết được những quy tắc này nếu chỉ quan sát và bắt chước bạn bè. Vì vậy, trẻ đôi khi thực hiện hành động không phù hợp với tình huống mà không có chủ ý làm gián đoạn hoạt động.
Giáo viên nên dạy các quy tắc bằng tình huống cụ thể:
- Muốn mượn đồ chơi thì hỏi hoặc sử dụng thẻ yêu cầu.
- Khi bạn đang nói, có thể chờ hoặc dùng tín hiệu để xin phát biểu.
- Khi không muốn tham gia, trẻ có thể thể hiện sự từ chối phù hợp.
- Khi hoàn thành phần việc, trẻ có thể báo cho giáo viên hoặc nhóm.
- Khi gặp khó khăn, trẻ có thể nhờ người khác hỗ trợ.
7. Cách tổ chức hoạt động nhóm để trẻ tự kỷ có cơ hội tham gia
Thay vì yêu cầu trẻ thích nghi ngay với cách học chung, giáo viên nên thiết kế hoạt động có nhiều mức độ tham gia. Mục tiêu không phải là buộc mọi trẻ thực hiện giống nhau mà tạo điều kiện để mỗi trẻ đóng góp theo khả năng.
Một số cách tổ chức có thể áp dụng:
| Cách tổ chức | Cách thực hiện |
| Bắt đầu từ nhóm nhỏ | Cho trẻ làm việc cùng một bạn quen thuộc trước khi tham gia nhóm đông |
| Giao nhiệm vụ rõ ràng | Sử dụng hình ảnh hoặc vật mẫu để trẻ hiểu phần việc của mình |
| Chọn hoạt động có sản phẩm cụ thể | Ghép tranh, xếp hình, phân loại đồ vật hoặc làm tranh tập thể |
| Tạo cơ hội giao tiếp | Khuyến khích trẻ yêu cầu, lựa chọn và trao đổi theo phương thức phù hợp |
| Bố trí thời gian nghỉ | Cho trẻ tạm rời hoạt động khi có dấu hiệu mệt mỏi hoặc quá tải |
| Ghi nhận sự tham gia | Đánh giá cả quá trình trẻ phối hợp, không chỉ nhìn vào sản phẩm cuối cùng |
Ví dụ, khi tổ chức hoạt động phân loại đồ vật theo màu sắc, giáo viên có thể giao cho trẻ tự kỷ nhiệm vụ chọn các khối màu đỏ, trong khi một bạn khác sắp xếp khối màu xanh. Sau khi hoàn thành, hai trẻ cùng đặt sản phẩm vào bảng phân loại chung. Đây là cách tạo tương tác có mục đích mà không đặt quá nhiều yêu cầu giao tiếp cùng lúc.
Khó khăn khi tham gia học tập nhóm không đồng nghĩa với việc trẻ tự kỷ không thể học cùng bạn bè. Khi hiểu được những rào cản về giao tiếp, phối hợp, cảm giác và khả năng thích nghi, giáo viên có thể xây dựng hoạt động phù hợp hơn. Điều quan trọng là tôn trọng cách tham gia của trẻ, tạo cơ hội tương tác an toàn và ghi nhận những tiến bộ thực tế trong quá trình học tập.
