Kỹ năng giao tiếp giúp trẻ tự kỷ thể hiện nhu cầu, tương tác với mọi người và tham gia các hoạt động trong cuộc sống. Tuy nhiên, không ít cha mẹ băn khoăn nên bắt đầu dạy trẻ từ độ tuổi nào, đặc biệt khi con chưa biết nói hoặc chưa có phản ứng rõ ràng với lời gọi.
Thực tế, không có một độ tuổi cố định áp dụng cho tất cả trẻ tự kỷ. Việc hỗ trợ giao tiếp nên bắt đầu ngay khi nhận thấy trẻ có khó khăn, thay vì chờ đến khi trẻ đủ tuổi đi học hoặc có thể nói được.
Nội dung bài viết
1. Nên bắt đầu dạy kỹ năng giao tiếp cho trẻ tự kỷ từ khi nào?
Cha mẹ nên chú ý đến khả năng giao tiếp của trẻ ngay trong những năm đầu đời. Nếu trẻ có dấu hiệu chậm phát triển giao tiếp, ít thể hiện nhu cầu, khó tương tác qua lại hoặc không sử dụng cử chỉ phù hợp với độ tuổi, gia đình nên đưa trẻ đi đánh giá và tìm hướng hỗ trợ.
Với trẻ đã được xác định có rối loạn phổ tự kỷ, việc dạy kỹ năng giao tiếp có thể bắt đầu từ giai đoạn rất sớm, tùy theo khả năng tiếp nhận của trẻ. Không cần đợi trẻ biết nói mới bắt đầu can thiệp.
Chẳng hạn, khi trẻ muốn lấy một món đồ chơi, cha mẹ có thể hướng dẫn con chỉ tay, đưa tranh minh họa hoặc sử dụng một ký hiệu để thể hiện mong muốn. Đây đều là những hình thức giao tiếp có ý nghĩa, ngay cả khi trẻ chưa nói được thành câu.
2. Nội dung dạy giao tiếp thay đổi như thế nào theo độ tuổi?
Mỗi giai đoạn phát triển có những mục tiêu giao tiếp khác nhau. Tuy nhiên, độ tuổi chỉ mang tính tham khảo; cha mẹ cần dựa vào kỹ năng hiện tại và nhu cầu của từng trẻ để lựa chọn nội dung phù hợp.
Giai đoạn dưới 3 tuổi
Ở giai đoạn này, nên ưu tiên những kỹ năng giao tiếp ban đầu:
- Hướng sự chú ý đến người đang tương tác khi trẻ cảm thấy thoải mái.
- Biết thể hiện nhu cầu bằng cách chỉ tay, đưa đồ vật hoặc sử dụng cử chỉ.
- Phản ứng với những trò chơi tương tác đơn giản.
- Bắt chước một số hành động, âm thanh hoặc cử chỉ phù hợp với khả năng.
- Thể hiện sự đồng ý, từ chối hoặc yêu cầu giúp đỡ.
Không nên chỉ đánh giá tiến bộ qua số từ trẻ nói được. Việc trẻ chủ động đưa đồ vật cho người khác, chọn món mình muốn hoặc sử dụng tranh để yêu cầu cũng là những bước phát triển giao tiếp đáng ghi nhận.
Giai đoạn từ 3–6 tuổi
Khi trẻ đã có một số kỹ năng giao tiếp cơ bản, cha mẹ và giáo viên có thể mở rộng sang các hoạt động tương tác:
- Sử dụng từ hoặc phương tiện giao tiếp phù hợp để diễn đạt nhu cầu.
- Trả lời những câu hỏi đơn giản trong sinh hoạt.
- Biết yêu cầu giúp đỡ khi gặp khó khăn.
- Thực hiện các lượt giao tiếp qua trò chơi.
- Làm quen với cách chào hỏi, từ chối và thể hiện cảm xúc.
Ví dụ, trong trò chơi xếp hình, người lớn có thể chờ trẻ yêu cầu một mảnh ghép, sau đó đáp lại và tiếp tục tương tác. Cách dạy này giúp trẻ hiểu giao tiếp là hoạt động trao đổi hai chiều, không chỉ là việc trả lời câu hỏi.
Giai đoạn từ 6 tuổi trở lên
Với trẻ ở độ tuổi tiểu học và lớn hơn, nội dung giáo dục có thể hướng đến những tình huống giao tiếp phức tạp hơn:
- Biết giới thiệu bản thân và chia sẻ thông tin cá nhân phù hợp.
- Diễn đạt ý kiến, cảm xúc và nhu cầu.
- Tham gia hoạt động nhóm theo khả năng.
- Biết chờ lượt và phản hồi khi trò chuyện.
- Nhận biết một số quy tắc giao tiếp trong lớp học và nơi công cộng.
Nếu trẻ chưa có giao tiếp bằng lời nói, vẫn có thể sử dụng tranh ảnh, bảng giao tiếp hoặc thiết bị hỗ trợ phù hợp. Mục tiêu là giúp trẻ truyền đạt thông tin hiệu quả và chủ động hơn, không phải bắt buộc trẻ phải giao tiếp bằng lời nói như những bạn cùng tuổi.
3. Vì sao không nên chờ trẻ lớn mới dạy giao tiếp?
Việc trì hoãn hỗ trợ có thể khiến trẻ bỏ lỡ những cơ hội học hỏi thông qua các tương tác hằng ngày. Khi chưa biết cách thể hiện nhu cầu, trẻ có thể khó yêu cầu giúp đỡ, lựa chọn hoạt động hoặc tham gia sinh hoạt cùng gia đình.
Một số trẻ còn thể hiện sự khó chịu bằng hành vi như khóc, la hét hoặc đẩy đồ vật khi người xung quanh không hiểu điều mình muốn. Điều này không có nghĩa mọi hành vi khó khăn đều xuất phát từ hạn chế giao tiếp, nhưng việc cung cấp phương tiện thể hiện nhu cầu phù hợp có thể giúp giảm bớt những tình huống hiểu lầm.
Tại trường mầm non chuyên biệt Ước Mơ, việc xác định khả năng hiện tại của trẻ là cơ sở để lựa chọn mục tiêu hỗ trợ thay vì áp dụng cùng một chương trình cho mọi độ tuổi.
4. Cha mẹ có thể hỗ trợ trẻ phát triển giao tiếp tại nhà bằng cách nào?
Không nhất thiết phải biến mọi hoạt động thành một buổi học riêng. Cha mẹ có thể tạo cơ hội giao tiếp ngay trong những tình huống quen thuộc:
- Khi ăn uống: Đưa ra hai lựa chọn để trẻ thể hiện mong muốn, chẳng hạn sữa hoặc nước.
- Khi chơi đồ chơi: Tạm dừng trò chơi ở thời điểm phù hợp để trẻ có cơ hội yêu cầu tiếp tục.
- Khi đọc sách: Cùng trẻ xem tranh, gọi tên đồ vật hoặc chỉ vào hình ảnh mà trẻ quan tâm.
- Khi sinh hoạt: Hướng dẫn trẻ thể hiện nhu cầu như đi vệ sinh, nghỉ ngơi hoặc cần giúp đỡ.
- Khi tương tác: Chờ trẻ phản hồi, không liên tục đặt câu hỏi hoặc yêu cầu trẻ lặp lại từ ngữ.
Cha mẹ nên quan sát cách trẻ đang giao tiếp để lựa chọn phương tiện phù hợp. Nếu trẻ chưa thể nói, có thể kết hợp cử chỉ, hình ảnh hoặc hệ thống giao tiếp tăng cường và thay thế (AAC) với sự hướng dẫn của người có chuyên môn.
5. Khi nào cần tìm sự hỗ trợ từ chuyên gia?
Nếu trẻ có biểu hiện chậm giao tiếp, ít tương tác hoặc mất đi những kỹ năng đã từng có, cha mẹ nên tìm đến chuyên gia để được đánh giá. Không nên tự kết luận trẻ tự kỷ chỉ dựa trên một vài dấu hiệu.
Việc đánh giá giúp xác định trẻ đang gặp khó khăn ở khía cạnh nào, chẳng hạn hiểu ngôn ngữ, diễn đạt, tương tác xã hội hay sử dụng phương tiện giao tiếp. Từ đó, gia đình có thể phối hợp với chuyên gia xây dựng mục tiêu phù hợp.
Cha mẹ cũng nên trao đổi định kỳ về tiến bộ của trẻ, những tình huống giao tiếp còn khó khăn và cách hỗ trợ tại nhà. Các phương pháp hỗ trợ phát triển giao tiếp cho trẻ tự kỷ cần được điều chỉnh theo khả năng thực tế, thay vì chỉ dựa vào mốc tuổi.
Tóm lại, thời điểm phù hợp để dạy kỹ năng giao tiếp cho trẻ tự kỷ là càng sớm càng tốt khi trẻ có nhu cầu hỗ trợ, nhưng không bao giờ là quá muộn để bắt đầu. Dù trẻ đang ở độ tuổi mầm non, tiểu học hay lớn hơn, cha mẹ vẫn có thể giúp con phát triển khả năng giao tiếp thông qua những hoạt động gần gũi và mục tiêu vừa sức.
